Uniwersytet Papieski Jana Pawła II
w Krakowie
Wydział Filozoficzny

“Czy przypadkiem nie można by znaleźć jednego argumentu, który poza sobą samym nie wymagałby żadnego innego do wykazania, że jest słuszny, i sam jeden wystarczyłby do stwierdzenia, że Bóg naprawdę jest i że jest najwyższym dobrem, nie potrzebującym żadnego innego, a którego wszystkie inne rzeczy potrzebują do tego, by być i być w sposób dobry” (Anzelm z Canterbury, Proslogion, Wstęp).

Program, który Anzelm z Canterbury przedstawił we wstępie do Proslogionu zakłada poszukiwanie jednego argumentu, który ma udowodnić prawdy odnośnie do Boga, w którego wierzymy. Argument anzelmiański zakłada nie tylko istnienie Boga, ale również Jego naturę i atrybuty. Metoda Anzelma przedstawiona w Proslogionie opiera się na cogitare, które jest procesem formułowania umysłowego słowa rzeczy na podobieństwo rzeczy, ale oparte jest na pamięci. Cogitare stanowi ciągły ruch umysłu, który realizuje się w poszukiwaniu, zbliżeniu się do przedmiotów poznania, i wyraża się w procesie dialektycznym Anzelma. Jest narzędziem poszukiwania, które nie zatrzymuje się na słowach, czy relacjach czysto logicznych, czy gramatycznych, ale kieruje się do rzeczywistości, do rzeczy, do Bytu, czyli Boga; ma zatem również aspekt metafizyczny. Anzelmiańska formuła: coś, ponad co nic większego nie może być pomyślane jest punktem wyjścia, narzędziem badań i punktem dojścia jego rozważań o Bogu, jest zasadą racjonalnego poszukiwania. Określenie to Anzelm wybrał nieprzypadkowo, ponieważ w żadnym innym określeniu nie ujawnia się moment negacji i ściśle związana z nim idea porównania i odniesienia do umysłu. Mówi ono, że nie można pomyśleć czegoś co przewyższa Boga lub mogłoby Go przewyższać w jakimkolwiek aspekcie. W argumentowaniu Anzelma możemy wyróżnić dwa etapy dialektyki: pozytywny i negatywny, a podstawą tego rozróżnienia jest aspekt naszego poznania Boga. Aspekt negatywny związany jest z przekroczeniem przez Boga naszego intelektu. Słabość intelektu ludzkiego polega na tym, iż nie jest on zdolny pojąć boskiej wielkości, ponieważ doświadcza swoje w tym względzie ograniczenie. Daje temu wyraz, kiedy mówi:
“A więc, Panie, jesteś nie tylko tym, ponad co nic większego nie może być pomyślane, ale jesteś również czymś większym, aniżeli można by było pomyśleć” (Anzelm z Canterbury, Proslogion, rozdz. 15).

W czasach nowożytnych Leibniz uznał wartość argumentacji Anzelma, skoro zauważył:
“Scholastycy, nie wyłączając ich Anielskiego Doktora [tj. św. Tomasza z Akwinu], zlekceważyli ten argument [Anzelma] i sprawili, że uchodził za paralogizm, w czym wielce pobłądzili (...) To nie jest paralogizm, tylko dowód niedoskonały, zakładający coś, co należało jeszcze udowodnić, aby mu nadać matematyczną oczywistość. Zakłada sie w nim mianowicie milcząco, że owa idea Bytu całkowicie wielkiego i całkowicie doskonałego jest możliwa i nie zawiera sprzeczności. A to już jest coś, skoro ta uwaga dowodzi, że jeśli założymy, iż Bóg jest możliwy, to Bóg istnieje, co jest przywilejem samego tylko bóstwa” (Leibniz, Nowe rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, t. II, ks. IV, rodz. X).

Problem możliwości i konieczności w odniesieniu do Bytu Bożego stanowi istotne tło rozważań nie tylko Anzelma czy Leibniza, ale każdego, którego nurtuje problem poznania Boga.