Uniwersytet Papieski Jana Pawła II
w Krakowie
Wydział Filozoficzny

Dla rosyjskiej filozofii religijnej XIX i XX wieku charakterystyczne jest stanowisko ontologizmu, tzn. przekonanie o pierwszeństwie poznawanego przedmiotu nad poznającym podmiotem i o ich immanentnym związku. Według określenia Mikołaja Bierdiajewa „Byt pierwotnie jest dany, dany jest wierze, dany jest w doświadczeniu integralnego ducha, i tylko dlatego możliwe jest jego poznanie” (M. Bierdiajew, Religijny charakter filozofii rosyjskiej). Ta fundamentalna ontologiczna i epistemologiczna teza ma doniosłe konsekwencje dla problematyki Boga. Myśliciele rosyjscy głosili, że poznanie istnienia Boga jest nie tyko możliwe, ale wręcz stanowi conditio sine qua non wszelkiejego procesu poznania, gdyż każdy byt jest zakorzeniony w Absolucie. Dowód ontologiczny w interpretacji filozofów rosyjskich, w szczególności Siemiona Franka, polega na tym, że „tu od początku mamy nie abstrakcyjną ideę, lecz samą pełnię realności i, wpatrując się w nią, widzimy, że w przeciwnym wypadku w ogóle nie moglibyśmy mieć tego przedmiotu, tj. że nie da się tu przeprowadzić zwykłego, logicznego rozróżnienia między «ideą» a «realnością»” (S. Frank, Dowód ontologiczny istnienia Boga).
Autorzy rosyjscy przyznawali, że tak rozumiany dowód ontologiczny jest wyrazem wiary, nie zaś rozstrzygającym argumentem filozoficznym. Takie podejście wynika z kluczowego dla myśli rosyjskich ścisłego związku filozofii i teologii, a mówiąc dokładnie – z próby przedstawienia przekonań religijnych w terminach filozoficznych. Rosyjska interpretacja dowodu ontologicznego nie odbiega od intencji Anzelma z Aosty, który w swym sformułowaniu argumentu pragnął dać świadectwo wiary.